Ume txiki1 bat gaixo dago. Egunero Mikel Pedro osagilea2 joaten zaio3, aspalditik ezagutzen duena. Eta batzuetan beste bi osagile ezezagunak ekartzen ditu berekin. Neskatoa bizkarrez eta sabeldez4 itzultzen dute, zerbait entzuten dute, belarria gorputzean jarriz, betazpiko behekoa tiratzen eta begiratzen5 dute. Horretarako, harro arnasatzen dute, sudur-hots batekin6, aurpegi gogorrak7 dituzte, eta elkarren artean ulertezinezko hizkuntza batean hitz egiten dute.
Gero, haur-gelatik egongelara joaten8 dira, non ama zain dagoen. Osagile nagusia — altua, ilezuria, betaurreko urrezkoekin — zerbait larriki eta luze azaltzen9 dio. Atea ez dago itxita, eta neskatoak, ohetik, dena ikusi10 eta entzun dezake. Asko ulertzen ez duen arren, berez ari direla daki. Amak osagilea begiratzen du11 begi handi, nekatu eta malkoz beteekin12. Agurtzean, osagile nagusak ozenki esaten du:
— Garrantzitsuena — ez utzi aspertzerik. Bete itzazu haren nahi guztiak.
— Ai, osagile, baina ez du ezer nahi!
— Tira, ez dakit… gogoratu zer atsegin zuen lehenago, gaixotasunaren aurretik. Jostailuak… gozoren bat…
— Ez, ez, osagile, ez du ezer nahi…
— Beno, saiatu zaitez nola edo hala entretenitzea… Tira, edo zertxobaitengatik13… Nire hitza ematen dizut, barre eragitea, alaitzea lortzen baduzu — sendagairik onena izango dela. Ulertu, bada14, zure alabak bizitzarekiko axolagabekeriaz gaixotzen duela, eta ez beste ezerrez… Agur, andrea!
II
— Maitea Itxarito, ene15 neskato maitea — dio amak, — ez al dezu16 ezer nahi?
— Ez, ama, ez dut17 ezer nahi.
— Nahi baduzu, zure panpin guztiak ohetxoan jarriko ditut. Aulkixoak, sofa, mahaitxoa eta te-joskia ipiniko ditugu. Panpinek tea edango dute eta eguraldiaz eta beren haurren osasunaz hitz egingo dute.
— Eskerrik asko, ama… Ez dut nahi… Aspergarria dut…
— Tira, ondo, ene neskatoa, ez dira beharrezko panpinak. Agian, Kattalintxu edo Eukenetxu18 deitu nahi dituzu? Hain maite dituzunak, ezta19?
— Ez, ama. Benetan, ez. Ez dut ezer, ezer nahi. Hain aspergarria det!
— Nahi baduzu, txokolatea ekarriko dizut?
Baina neskatoak ez du erantzuten eta sabaian20 begira dago begi mugiezin, tristeekin. Ez du ezer minik21, ezta sukarrik ere. Baina egunero argaltzen eta ahultzen da. Edozer egiten diotela ere, berdin dio, eta ez du deusik behar. Horrela etzan egiten du egun osoak eta gau osoak, isil, triste. Noizean behin, ordu erdiz lokartzen da, baina ametsetan ere zerbait gris, luze, aspergarria ikusten du, uda-ondoko euri bezalako zerbait.
Haur-gelako atea egongelara zabaltzen denean, eta hortik bulegora, neskatoak aita ikusten du. Aitak korrika egiten du azkar, izkina batetik bestera eta etengabe erretzen du, erretzen. Noizean behin, haur-gelara sartzen da, ohetxoaren ertzean esertzen eta Itxaroren hankak isilki igurtzten ditu. Gero, bat-batean jaiki eta leihora doa. Zertxobait txistuka ari da, kalera begira, baina bere sorbaldak dar-dar dabiltza. Ondoren, presaka zapi bat begietara eramaten du, batetik bestera, eta, haserre dagoela dirudienez, bere bulegora joaten da. Gero, berriro korrika hasten da izkina batetik bestera eta berriro… erretzen, erretzen, erretzen… Eta bulegoa kez urdintzen hasten da.
III
Baina goiz batean, neskatoa ohikoa baino pixka bat bizkorrago22 esnatzen da. Zerbait amets izan du, baina ezin du oroitu23 zer den, eta amaren begietara begira dago luzaro, arretaz.
— Zerbait behar al duzu? — galdetzen du amak.
Baina neskatoak bat-batean bere ametsa gogoratzen du eta xuxurlatzen du, sekretu bat balitz bezala:
— Ama… ba al daiteke… elefantea? Baina ez hori marraztutako irudikoa… Ba al daiteke?
— Jakina, ene neskatoa, jakina, bai.
Bulegora doa eta aitari esaten dio neskatoak elefantea nahi duela. Aitak berehala jartzen du berokia eta kapela eta nonbait alde egiten du. Ordu erdi barru itzultzen da jostailu eder eta garesti batekin. Elefante gris handi bat da, burua bere kasa astintzen duena eta isatsa kulunkatzen duena; elefantearen gainean zela gorri bat dago, eta zelaren gainean urrezko pabiloi bat eta barruan hiru gizon txiki daude eserita. Baina neskatoak jostailuari begiratzen dio sabaiari eta paretei begiratzearen berdinberdin24, eta nahigabe esaten du:
— Ez. Hau ez da hori batere. Benetako, elefante bizia nahi nuen, eta hau hilda dago.
— Begira baino, Itxarito — dio aitak. — Oraintxe bertan jarriko dugu martxan, eta oso-oso bizi bezalakoa izango da.
Elefantea giltzaz abiarazten dute, eta burua astintzen eta isatsa kulunkatzen duela, hankak mugitzen hasten da eta poliki-poliki mahai gainean zehar doa. Neskatoari hori ez dio batere interesatzen, aspergarria ere bai, baina aita triste ez uzteko, samurki xuxurlatzen du:
— Eskerrik asko, mila esker, aita maitea. Uste dut inork ez duela honelako jostailu harrigarririk25… Baina… gogoratzen duzu… aspaldian hitz eman zenidan zoo eraman ninduzula elefante benetako bat ikustera… eta inoiz ez nauzu eraman…
— Baina, entzun, nire neskato maitea, ulertu, hori ezinezkoa dela. Elefantea oso handia da, sabaira iristen da, ez da gure gelatan kabituko… Eta gainera, nondik lortuko dut?
— Aita, ez ditut hain handirik behar… Ekarri niri txikiren bat, bizia izanez gero26. Tira, honako, honako bat… Edo elefantetxoren bat.
— Neskato maitea, pozik egongo naiz zuretzat dena egiteko, baina hori ezin dut. Hori esatea, bat-batean niri: "aita, hartu iezadazu zerutik eguzkia" esatea bezala litzateke.
Neskatoak irribarre tristeaz erantzuten du.
— Zein ergela zaren27, aita. Ez al dakit ezin dela eguzkia hartu, erretzen baitu? Eta ilargia ere ezin da. Ez, niri ba28 elefantetxo bat… benetakoa.
Eta begiak poliki itxiz, xuxurlatzen du:
— Nekatuta nago… Barkatu, aita…
Aita, ileari heldurik, bulegorantz oldartzen da. Han hura denbora batez izkinetatik izkinetara zirrin-zirran29 ibiltzen da. Gero erabakiz botatzen du lurrera erretzen ari zen zigarroa (horregatik beti errieta egiten dio30 amak) eta oihukatzen du neskameari:
— Olga! Berokia eta kapela!
Atarira emaztea irteten da.
— Nora, Ales? — galdetzen du.
Berokiaren botoiak itxiz, astiro arnasten du.
— Nik neu, Mirentxu, ez dakit nora… baina, niri deritz, gaur arratsalderako benetan hara eramango dut, guregana, elefante benetako bat.
Emazteak kezkaturik begiratzen dio.
— Kuttuna, ongi al zaude? Ez al duzu buruko minik? Agian gauez ongi lo egin ez duzu?
— Ez dut batere lo egin, — erantzuten du haserreturik. — Ikusten dut galdetu nahi duzula, burua galdu dudan. Oraingoz ez oraindik. Agur! Arratsaldean dena ikusiko dugu.
Eta desagertu egiten da, sarrera atea zarata handiz itxiz.
IV
Bi ordu barru, animalien ikuskizunean dago eserita, lehen ilaran, eta ikusten du animalia trebeek nagusiaren aginduz trikimailu desberdinak nola egiten dituzten. Txakur azkarrek salto egiten dute, jira-biraka, dantzatzen dute, musikaren doinura abesten dute, hitzak osatzen dituzte kartoizko letra handiekin. Tximinoak — batzuk gona gorriz, besteak galtza urdinez — sokan dabiltza eta pudel handi baten gainean zaldiz doaz. Arlehoi handi eta gorriek eraztun sutan zehar jauzi egiten dute. Itsas txakur deskonexuak pistola batekin tiro egiten du. Azkenik, elefanteak ateratzen dituzte. Hiru dira: bat handia, bi oso txikiak, nanoak, baina zaldi bat baino are garaitasun handiagoz. Arrotza da ikustea animalia erraldoi hauek, itxuraz hain geroetsi eta astunak, trikimailu zailenak nola egiten dituzten, gizaki oso trebe batek ere ezin egitekoak. Bereziki nabarmentzen da elefante handiena. Lehenik atzeko hanketan jartzen da, esertzen da, buruan jartzen da, hankak gora, zurazko txirloetan zehar ibiltzen da, bolera errotarian zehar ibiltzen da, proboszidearekin kartoizko liburu handi baten orriak iraultzen ditu, eta, azkenik, mahai batera esertzen da, ezpain-zapiarekin lotuz, afaltzen du, mutiko hezi polit bat bezala.
Ikuskizena bukatzen da. Ikusleak alde egiten dira. Itxaroren aita erdaldun lodira hurbiltzen da, zirkuaren jabea. Jabea hesolaren atzean dago eta ahoan zigarro beltz handi bat du.
— Barkatu, mesedez — dio Itxaroren aitak. — Ezin al zenidake zure elefantea nire etxera joaten utzi denbora baterako?
Erdalduna harriturik begiak eta are ahoa zabalik irekitzen ditu, eta horrela zigarroa lurrera erortzen da. Karraskaka, makurtzen da, zigarroa jasotzen du, berriro ahoan sartzen du eta orduan bakarrik esaten du:
— Utzi? Elefantea? Etxera? Ez zaitut ulertzen.
Erdaldunaren begietatik ikus daiteke berak ere galdetu nahi lukeela Itxaroren aitaren buruko minik ote duen… Baina aitak azkar azaltzen du zertan datzan: bere alaba bakarra, Itxaro, gaixotasun arraro batez gaixorik dago, zeinari osagileek ere modu egokian ulertzen ez duten. Dagoeneko hilabetez ohetxoan etzanda dago, egunero argaldu eta ahulduz, ezerk ez du interesatzen, aspertu eta poliki-poliki itzaltzen da. Osagileek entreten dezatela agintzen diote, baina ezerk ez dio gustatzen; bere nahi guztiak bete ditzala agintzen diote, baina gogorik ez du. Gaur elefante bizia ikusi nahi izan du. Hori egitea ezinezkoa ote da?
Eta ahots dardaratsuarekin gehitzen du, erdaldunari berokiaren botoia helduz:
— Tira… Nik, jakina, nire neskatoa sendatuko dela espero dut. Baina… Jainkoak ez dezan… bat-batean bere gaixotasuna txarto amaituko bada… bat-batean neskatoa hilko bada?… Pentsatu besterik ez: nire bizitza osoa torturatuko nauen pentsamendua, bere azken nahia bete ez nuela!…
Erdalduna bekaitzatzen da eta pentsamenez ezkerreko bekain apur bat marruskatzen du. Azkenean galdetzen du:
— Hm… Zein da zure neskatoaren adina?
— Sei.
— Hm… Nire Lola ere sei urte ditu. Hm… Baina, badakizu, hau oso garesti izango zaizu. Elefantea gauez ekarri beharko da eta hurrengo gauean bakarrik eramango da atzera. Eguneko orduetan ezin da. Publikoa bilduko da eta iskanbila bat egingo da… Horrela, egun osoa galtzen dut, eta zuk galera itzuli beharko didazu.
— O, jakina, jakina… ez kezkatu horretaz…
— Gero: poliziak baimenduko al du elefante bat bakarrik etxebizitza batera sartzea?
— Nik hori antolatuko dut. Baimenduko du.
— Beste galdera bat: zure etxeko jabeak baimenduko al du bere etxebizitza batera elefante bat sartzea?
— Baimenduko du. Neu naiz etxe honetako jabea.
— Aha! Hori are hobeto. Eta gero beste galdera bat: zein solairuan bizi zarete?
— Bigarrenean.
— Hm… Hori ez da hain ondo… Zure etxean eskailera zabalak, sabai altuak, gela handiak, ate zabalak eta zoru oso sendoak dituzu? Nire Totok hiru vara inguru neurtzen du altueran, hiru eta erdi luzean. Gainera, berrogei quintal pisatzen du.
Itxaroren aita minutu batez hausnartzen du.
— Badakizu zer? — dio. — Joan gaitezen orain niregana eta ikus ditzagun denak lekukoan. Beharrezkoa bada, zabaltzeko aginduko dut hormetako pasabideak.
— Oso ondo! — ados dago zirkuaren jabeak.
V
Gauez elefantea neskato gaixoari ikustera eramaten dute.
Kapari zuri batean, harro dabiltza kaleko erdian, burua astintzen eta proboszidea batzuetan kiribilduz eta bestetan luzatuz. Inguruan, ordu berandua izan arren, jende andana handi bat dago. Baina elefanteak ez du kasurik egiten: zooan egunero ehunka pertsona ikusten ditu. Behin, bakarrik, haserretu zen apur bat.
Kale mutiko batek bere oinpeetara korrika egin eta ipur-mozorroak egiten hasi zen jendetzaren plazererako.
Orduan elefanteak lasai kendu zion kapela proboszidearekin eta hurrengo hesaren zeharka bota zuen, iltzez josia. Hiriko zaindaria jendearen artean doa eta konbentzitzen du:
— Jaunak, banoatzeko eskatzen dut. Eta zer aurkitzen duzue hemen hain apartekoa? Harritzen naiz! Benetan, ez al duzue inoiz kalean elefante bizi bat ikusi?
Etxera iristen dira. Eskaileretan, bidea guztian bezala, jangeleraino, ate guztiak zabalik eta guzti daude, zeinarentzat ateetako kakoak mailuarekin joz kentzea beharrezkoa izan zen. Zehazki horrela gertatu zen behin, etxera ikono mirakulutsua handi bat sartu zutenean.
Baina eskaileren aurrean elefantea kezkaturik gelditu eta setati egoten da.
— Gozoki bat eman beharko diogu… — dio erdaldunak. — Opil gozo bat edo zer… Baina… Toto!… Oho-ho!… Toto!
Itxaroren aita auzoko okindegira korrika egiten du eta pastel pistatxo biribil handi bat erosten du. Elefanteak hura osoa, kartoizko kutxarekin batera, irentstearen nahia erakusten du. Pastela Totoren gustukoa da, eta bigarren zatiarengatik proboszidea luzatuz. Hala ere, erdalduna bihurriagoa da. Bere eskuan gozokia mantenduz, mailatik mailara igotzen da, eta elefantea proboszide luzatua, belarri zabalduak, nahitaez jarraitzen dio. Eskaileretako mailan Totok bigarren zatia jasotzen du.
Horrela daramatza jangelara, nondik aurrez altzari denak atera diren, eta zolua lastaz estalia zegoen… Elefantea hankan lotzen dute zoluan torlojaturik dagoen eraztun bati. Bere aurrean azenario freskorik, aza eta arbia jartzen dizkiote. Erdalduna gertu kokatzen da, sofa batean. Argiak itzaltzen dituzte eta guztiak ohera joaten dira.
VI
Biharamunean, egunsentian esnatzean, neskatoak lehenik eta behin galdetzen du:
— Eta elefantea, bada? Etorri al da?
— Etorri da — erantzuten du amak, — baina bakarrik agindu zuen Itxarok lehenik aurpegia ikuzi, ondoren arrautza gorringo likidoarekin jan eta esne beroa edan behar zituela.
— Eta ona al da?
— Ona da. Jan, neskato. Oraintxe berarengana joango gara.
— Eta barregarria al da?
— Pixka bat. Jarri jertso epela.
Arrautza azkar jan da, esnea edan da. Itxaro bere haurtzaroko haurtzo-orga berean esertzen dute, hain txikia zenean ezin ibiltzeko, eta jangelara eramaten dute.
Elefantea askoz handiagoa da Itxarok irudian aztertu zuenean pentsatu baino. Atea bat baino apur bat baxuagoa da, eta luzeran jangelaren erdia hartzen du. Bere azala gordina da, tolestura astunetan. Hankak lodiak, zutabeak bezala. Isats luzea, bukaeran erratz baten antzekoa duena. Burua konkor handietan. Belarri handiak, lapikoak bezala, eta behera zintzilik. Begiak oso txikiak, baina argiak eta onberak. Letaginak moztuak. Proboszidea — suge luze bat bezala — eta bi sudur-hobetan amaitzen da, eta haien artean hatz mugikor eta malgua. Elefanteak bere proboszidea luzeran guztiz luzatuko balu, ziur aski leihora iritsiko litzateke hura.
Neskatoa ez da batere beldurtzen. Hura soilik pixka bat harrituta dago animaliaren handitasun erraldoiarekin. Hala ere, haur-zaina, hamasei urteko Paquita, izuaren ondorioz hasi da zkirrika.
Elefantearen jabea, erdalduna, haurtzo-orgara hurbiltzen da eta esaten du:
— Egun on, andere gazte. Mesedez, ez beldurtu. Toto oso ona da eta haurrak maite ditu.
Neskatoak erdaldunari bere eskutxo zurbila luzatzen dio.
— Kaixo, zer moduz? — erantzuten du. — Ez naiz tantarik beldurtzen. Eta nola deitzen zaio?
— Toto.
— Kaixo, Toto — aipatzen du neskatoak eta burua makurtzen du. Elefantea hain handia denez, ez du ausartzen «hi» deitzera. — Nola lo egin duzu gau honetan?
Eta hari ere eskua luzatzen dio. Elefanteak kontuz hartzen eta elkartrukatzeko estutzen ditu bere hatztxo mehetxoak, bere hatz mugikor indartsuarekin, eta hori Mikel Pedro osagileak baino askoz leunago egiten du. Bitartean, elefanteak burua astintzen du, eta bere begi txikiak estutzen dira, barre egiten duela bezala.
— Baina dena ulertzen du? — galdetzen du neskatoak erdaldunari.
— O, erabat dena, andere gazte!
— Baina ez du hitz egiten?
— Bai, ez du hitz egiten, baizik. Badakizu, nik ere alaba bat dut, zu bezain txikia. Lola deitzen da. Toto harekin adiskide handia da, oso handia.
— Eta zuk, Toto, jadanik tea edan duzu? — galdetzen du neskatoak elefanteari.
Elefanteak berriro adarra luzatzen du eta neskatoaren aurpegi zehatzean putz egiten du arnas bero indartsu batekin, horregatik neskatoaren buruko ile arinak norabide guztietan barreiatzen dira.
Itxarok barre egiten du eta txaloka hasten da. Erdaldunak trinko barre egiten du. Berak ere hain handia, lodia eta xamurra da, elefantea bezala, eta Itxarori biak elkarri antzeko iruditzen zaizkio. Agian ahaideak dira?
— Ez, ez du tea edan, andere gazte. Baina gustura edaten du ur azukreduna. Era berean, opilak oso gustuko ditu.
Opilak daramatzaten ohantze bat ekartzen dute. Neskatoak elefanteari dastatzen du. Hark bere hatzarekin opila trebez harrapatzen du, eta bere proboszidea eraztun bezala tolestuz, nonbait gorde egiten du bere buruaren azpira, non bere ezpain beheko iletsu, triangeluar eta barregarria mugitzen den. Opilaren azal lehorraren kontra karraska entzun daiteke. Totok horrelaxe egiten du bigarren opilarekin, eta hirugarrenarekin, eta laugarrenarekin, eta bosgarrenarekin, eta eskertzeko burua keinuztatzen du, eta bere begi txikiak gehiago estutzen dira atseginagatik. Eta neskatoak pozik barre egiten du.
Opil guztiak jaten direnean, Itxarok bere panpinak aurkezten dizkio elefanteari:
— Begira, Toto, panpin apaindua hau Sofia da. Haur oso ona da, baina pixka bat nahikeria ditu eta ez du zoparik jan nahi. Eta hau Nekane — Sofiaren alaba. Jadanik ikasten hasi da eta ia letra guztiak ezagutzen ditu. Eta hau Mari — nire lehenengo panpina bera. Ikusten duzu, ez du sudurrik, eta burua itsatsita dago, eta ez du ile gehiago. Hala ere, ezin da etxetik kanporatu. Baietz, Toto? Lehenago Sofiaren ama zen, eta orain gure sukaldari gisa zerbitzatzen du. Tira, jolas dezagun, Toto: zu aita izango zara, eta ni ama, eta hauek gure umeak izango dira..
Toto ados dago. Barre egiten du, Mariren lepoa hartzen du eta bere ahorantz arrastaka eramaten du. Baina hori txantxa bat besterik ez da. Panpina pixka bat murtxikatuta, berriro neskatoaren belaunetara jartzen du, egia esan, pixka bat bustita eta zanpatuta.
Ondoren, Itxarok irudiak dituen liburu handi bat erakusten dio eta azaltzen du:
— Hau zaldia da, hau kanarioa, hau erriflea… Hau txoriarentzat kaiola da, hau paila, ispilua, labea, pala, belea… Eta hau, begira, elefantea da! Benetan, ez da batere antzekoa? Elefanteak hain txikiak izaten al dira, Toto?
Totok uste du halako elefante txikirik inoiz ez dela munduan izan. Oro har, irudi hori ez zaio gustatzen. Bere hatzarekin orriaren ertza harrapatzen du eta iraultzen du.
Bazkaltzeko ordua iristen da, baina neskatoa ezin da erabat ezin da elefantearengandik urruntarazi. Erdaldunak laguntzen du:
— Utz iezadazu hori guztia antolatzea. Elkarrekin bazkalduko dute.
Elefantea esertzeko agintzen du. Elefanteak esanetara esertzen da, horregatik etxebizitza osoko zolua dardaratu eta armairuan ontziak tintirrika hasten dira, eta beheko bizilagunen sabaietako igeltsua erortzen hasten da. Bere aurrean neskatoa esertzen da. Haien artean mahai bat jartzen da. Elefanteari mantela lepotik lotzen zaio, eta lagun berriek bazkaltzen hasten dira. Neskatoak oilo-zopa eta kotleta bat jaten ditu, eta elefanteak barazki desberdinak eta entsalada. Neskatoari jerez edalontzi txiki bat ematen diote, eta elefanteari ur epela ron-kopuru batekin, eta hark gustura ateratzen du edari hori bere proboszidearekin katilutik. Ondoren, gozokia jasotzen dute — neskatoak kakao-kikara bat, eta elefanteak pastel erdia, oraingoan intxaurrezkoa. Erdalduna bitartean aitarekin egongelan esertzen da eta elefanteak bezain plazer berberarekin edaten du garagardoa, baina kopuru handiagoan.
Bazkaldu ondoren, aitaren ezagun batzuk iristen dira, aurrez etxebizitza atarian elefanteaz ohartarazten zaizkie, beldurtu ez daitezen. Lehenik ez dute sinisten, eta ondoren, Toto ikustean, ateetara itsatsita gelditzen dira.
— Ez beldurtu, ona da! — lasaitzen ditu neskatoak.
Baina ezagunek laster egongelara joaten dira, eta bost minutu ere ez eginda, alde egiten dute.
Iluntzea iristen da. Berandu da. Neskatoarentzat oheratzeko ordua da. Hala ere, ezin da elefantearengandik tiraka aldendu. Haren ondoan loak hartzen du, eta lo dagoela haur-gelara eramaten dute. Ez du ere entzuten nola biluzten duten.
Gau horretan, Itxarok amets egiten du Totorekin ezkontzera etorri dela, eta haur asko dituztela, elefantetxo txiki, alaiak. Gauez zooara eraman zuten elefanteak ere amets egiten du neskato maitagarri, goxoaz. Horrez gain, pastel handiak amets egiten ditu, intxaur eta pistatxozkoak, atearen tamainakoak…
𐎐☉𐎐
Goizean, neskatoa bizkor, fresko esnatzen da, eta lehengo garaietan bezala, osasuntsu zegoenean, etxe guztian ozenka oihukatzen du, ozenki eta pazientziarik gabe:
— Es-ne-a!
Oihu hori entzutean, amak pozik gurutzatzen du bere logelan.
Baina neskatoak berehala gogoratzen du atzokoa eta galdetzen du:
— Ba elefantea?
Azaltzen diote elefantea etxera joan dela lanagatik, bere haurrak dituela eta ezin dituela bakarrik utzi, eta Itxarori agurtzeko eskatu zuela, eta osasuntsu dagoenean beregana bisitan etortzeko itxaroten duela.
Neskatoak aztarneriaz irribarretxu bat egiten du eta esaten du:
— Eman Totori jadanik guztiz osasuntsu nagoela!
1 The story was written by Александр Куприн — he lived a long and interesting life: he was a military man, was acquainted with many of Russia's most famous writers, many figures of the Russian Revolution, lived in a variety of cities and tried his hand at a great many professions, including the most basic labor jobs and even circus work. In his story "Слон" ("The Elephant"), he tells of a sick girl who desperately needs to find a joy that will cure her. And her parents manage to find such a joy — a strange, absurd, but very specific joy, paying no mind to the fact that it is difficult and strange. And thanks to this, the girl recovers. This story is about how a simple miracle, which is a miracle precisely because it is unusual and specific, exists and is necessary — it saves one from illnesses that are just as strange and incomprehensible, yet undeniable.
The translation strives to adapt the text to the realities of the Basque Country. Firstly, outdated units of measurement, such as arshins and poods, have been converted to vara and quintal, outdated Spanish measures.
Secondly, the owner of the menagerie has been changed from a German to an erdalduna (which also means a non-Basque speaker), implying the owner is of Spanish origin, which is more natural geographically.
Thirdly, the characters' names have also been adapted, and this warrants a detailed examination. Надя (from Nadezhda, "hope") became Itxaro (which means "hope") — this is important since it is precisely hope that is discussed when the need for a miracle arises.
Her friends, Катя (from Aikaterinē, "ever-pure") and Женя (from eugenēs, "noble"), became Kattalin and Eukene — continuing the semiotic analysis, we can say that the girl's mother pins her hopes precisely on these friends of Hope, who are pure by virtue of their etymology, yet in whom Hope finds no comfort in the moment of crisis.
Here we note that the fact all the children are given Basque, not Spanish, names suggests they were born after the Aranization (the Basque nationalist naming campaign); it is also assumed the story takes place after 1910, when this process was occurring, which is slightly later than the original story's setting.
Doctor Михаил Петрович became Mikel Pedro — that is, the patronymic remained part of the name, but the second part. Mikel is originally Basque, despite him being born before Aranization, and yet was named in the spirit of patriotism, whereas Pedro is conservatively Catholic, inherited from a father even further removed from modernity — Mikel is the name of the archangel, a warrior, and Pedro comes from "rock"; thus, the doctor is a firmly placed warrior of medicine, bringing a prescription to fight the illness.
The girl's parents, from Мария (Машенька) and Александр (Саша), became Miren and Ales, also named in a patriotic spirit. Furthermore, Maria (and especially Miren, which comes directly from Hebrew) means "bitterness", which corresponds to the feelings of the sick girl's mother, while Alexander (from alexō and anēr) means "defender of men", and in this case, the defender of the girl, responsibly seeking the required miracle.
The nanny Полина became Paquita (based on phonetic similarity, as much as possible), a form of the name Francisca, a rather old name quite possible for a servant girl of that time, and possibly hinting at her French origin, which is quite natural geographically.
The names of the girl's dolls are especially interesting. The eldest was Матрешка (from Matryona, meaning "married woman") and was given the name Mari, which also belongs to the supreme goddess Mari and the character of the wife of Olentzero, the Basque Santa Claus, Mari Domingi — this doll symbolizes the primeval beginning and the companion who gives gifts in her miraculous order of nativity, and as a doll, this beginning is primary but has become worn-out, and is of course connected with the figure of Mary, not only the Mother of God but also the girl's mother.
Her daughter, Соня or Sofia (from sophia), means "wisdom", of course, who as a doll is capricious and refuses to take nourishing food. One can see here how the doctor's wisdom was powerless before the required miracle.
And finally, her daughter, Наташа (from natalis, "birth", which again refers to the Nativity), became Nekane (by phonetic similarity, but thereby strongly shifting the symbolic meaning to "sorrow", and not just anyone's, but that of the same Virgin Mary), is studying, which is natural for the daughter of Wisdom. One can see here the figure of the girl, a new life, suffering from an illness, for which her mother also suffers.
Thus, the names of the dolls reflect the parable-like side of the story, and the translation strives to preserve this without sacrificing phonetics.
Next, the name of the menagerie owner's daughter changed from Лиза (meaning "God is my oath", but foreign, moreover German, so the etymology is less important than in other cases) to Lola (already a Latin name, from Dolores, corresponding directly in meaning to Nekane, and being its symbolic double) — thereby, the symbolic meaning of the German's daughter was significantly intensified in the translation, but her connection to the girl is emphasized by this.
The elephant's name, Томми (from Thomas, a German name meaning "twin"), is also important because he, too, is the girl's twin — only in him, a kindred spirit (seeing dreams symmetrical to hers), could she find the miracle. Therefore, in the translation, he became Toto (already a Latin name, a nickname on one hand for Salvatore, meaning "savior", which fully corresponds to the elephant's role, and on the other hand, for Thomas, preserving the meaning present in the original), thereby only further emphasizing the elephant's significance in the story.
1 "ume txiki" — маленький ребёнок. Будь вместо этого "neskato", было бы неотличимо от "девчонка", оно применимо к более широкому интервалу
возраста. Здесь же стоит сохранить лишь ощущение сочувствия к ребёнку, такое слово тоже имеет неопределённый интервал, но ребёнок всегда воспринимается
беззащитным. Последующее уточнение достаточно. 2 "osagilea" — лекарь. Старомодного стиля, уместно для восприятия дореволюционного текста современным читателем. "medikua" тоже старомодно,
но является заимствованием, то есть в то же время звучит как "медик", это слишком ленивый выбор. 3 "joaten zaio" — ходит к ней, через дательный падеж. "bisitatu" было бы литературнее, но является заимствованием, ленивым выбором. 4 "bizkarrez eta sabeldez" — спиной и животом, через инструменталис. Делает акцент на образе действия, а не на назначении действия, усиливает
пассивный образ ребёнка. 5 "tiratzen eta begiratzen" — оттягивают и смотрят. Сочинённая предикация неприменима из-за того, что глаголы не образуют единства по длительности и
не описывают замкнутое действие. 6 "harro arnasatzen dute, sudur-hots batekin" — надменно дышат с носовым звуком. Для посапывания как такового слова в языке нет, однако
надменным одно лишь дыхание быть не может, потому опустить уточнение нельзя, в то же время нос сам по себе символизирует любопытство (через фразеологизм),
высокопоставленность (через Гоголя), является эвфемизмом известно чего, то есть акцент именно на носе только подчёркивает присутствующие коннотации. 7 "gogorrak" — суровое. Трудный выбор, альтернативы: "zorrotzak" (острое) слишком метафорично и больше относится до внешнего образа, "larriak"
(озабоченное) имеет более профессиональный по отношению к лекарям оттенок, "itxiak" (невыразительный) достаточно психологично, но обозначает ощущение,
что врачи равнодушны, что не совсем соответствует ощущению девочки, "meharrak" (хмурый) также психологично, но соответствует ощущению, что врачи угрюмы,
тогда как ощущение девочки скорее таково, что врачи распорядительны и неблагорасположены к ситуации. 8 "joaten" — идут. Альтернатива "pasatzen" (проходили) — заимствование, ленивый выбор. 9 "azaltzen" — объясняет. Альтернатива "kontatzen" (рассказывает) — заимствование, ленивый выбор, к тому же менее нагруженный, чем выбор на языке оригинала.
Дидактическое действие объяснения в контексте подробного изложения диагноза именно при девочке соотвествует образу врача. 10 "ikusi" — могла видеть, через потенциальное наклонение, более нагруженный грамматически в сравнении с оригиналом, но соответствующий задаче описания места, а не действия. 11 "begiratzen du" — смотрела на, через винительный падеж с прямым дополнением. В отличие от "begiratzen dio" через дательный падеж, более пристальное. 12 "malko" — более литературное для слёз, "nekatu eta malkoz beteekin" (наполненными усталостью и слезами) дано описательной группой, падежные окончания опущены. 13 "zertxobaitengatik" — что-то там, довольно разговорный выбор, оттого трудный, поскольку хорошо передаёт растерянность врача но снижает серьёзность его тона, создавая впечатление,
будто он почти отмахивается, однако длина и морфологическая сложность слова сохраняет наукообразность речи и требует усилий для формулирования со стороны персонажа, что несколько компенсирует разговорный стиль. 14 "ulertu, bada" — поймите же, также довольно разговорная повелительная конструкция, продолжает стилистический выбор прошлой и подчёркивает раздражённую беспомощность врача, персонаж которого всё-таки не
столько нуждается в профессионализме стилистически, поскольку в рамках рассказа болезнь является более абсурдной, чем известная сегодня депрессия. [фонетика] "horretarako" и "harro" создают анафорическое созвучие, по структуре напомирающее храп, что соотвествует описанию звука.
"gogorrak" звучит грубо: взрывная согласная дважды и альвеолярная трель, а повторение первого слога утверждает настойчивость.
"ulertezinezko" длинно, что лишь подчёркивает обозначаемую им непонятность. Второй абзац в основном состоит из коротких слов и имеет чёткую ритмику, за исключением
длинных "haur-gelatik" и "egongelara", вступая которыми фраза протягивает и утяжеляет процесс. В диалоге, фразы доктора состоят из весьма длинных слов,
давлеющих морфологией и серьёзностью, тогда как реплики матери кратки и ударны. 15 "ene" — моя (любимая), более старомодное местоимение, несёт более личный оттенок. 16 "dezu" — имеешь, наваррское диалектное вместо стандартизированного "duzu", также более личное за счёт социального опросторечивания. 17 "dut" — имею, использование другой формы нежели в вопросе, создающее ощущение отстранённости, что соотвествует диагнозу. 18 "Kattalintxu edo Eukenetxu" — Катю и Женечку, адаптации уменьшительно-ласкательных форм имён.
При переводе принята стратегия адаптации имён к баскской среде, потому Екатерина адаптировано к "Kattalin", а Евгения — к "Eukene",
то есть к баскским сабинизмам: предполагается, что дети рождены после 1910 — это не соответствует времени действия рассказа, написанного до аранизации,
однако последующая политика Испании в 1937 может считаться переломным моментом, аналогичным тому, какой в России последовал времени действия.
"Itxarito" (Надя) оставлено, поскольку широко распространено (данные взяты в https://www.ine.es/tnombres/formGeneralresult.do). Относительно "Mikel Pedro" (Михаил Петрович),
принято решение патроним сделать "средним" именем, "первое" имя сделать сабинизмом (доктор старше детей, предполагаем, что его поколение испытывало тенденцию к баскинизации и до аранизации,
причём "Mikel" было распространено и до), а второе имя, взятое от отца — латинизмом (предполагаем, что его отец был назван ещё консервативнее, в соответствии с католической традицией).
Отец девочки "Alesander" (Александр) сокращено до "Ales" (Саша) в контексте обращения к нему жены, мать девочки "Mirentxu" (Машенька) зовётся уменьшительно-ласкательной формой
баскской адаптации имени Мария, "Miren". Имя прислуги взято без адаптации, поскольку Ольга вне скандинавской лингвистики не имеет аналогов: такое упротребление создаёт необязательную социальную маркированность.
19 "ezta" — не так ли, наиболее подходящий выбор для перевода "ты ведь". 20 "sabaian" — на потолок, через инессив, для передачи более размытого взгляда. 21 "ezer minik" — никакой боли, через частичный падеж, более уместно для передачи ни-чего не. [фонетика] "eskerrik asko" — преобладают глухие согласные, отражают усталость.
Придаточное "ohetxoaren ertzean esertzen eta Itxaroren hankak isilki igurtzten" почти в каждом слове начинается либо с гласной, либо с немой "h", что создаёт невесомую атмосферу взаимодействия с девочкой, и вместе с тем контраст с состоянием отца вообще.
"gero, berriro korrika <…> bestera eta berriro… erretzen, erretzen, erretzen" возвращается к альвеолярным тапу и трели, создаёт лёгкую атмосферу дрожания. 22 "bizkorrago" — проворной, кажущийся подходящим с точки зрения утреннего состояния растерянности и возбуждения от увиденного во сне перевод. 23 "oroitu" — вспомнить, литературнее чем "gogoratu". 24 "sabaiari eta paretei begiratzearen berdinberdin" — точно так же, как смотрела на потолок и стены, через герундий в родительном падеже, буквальное
уравнивание именно действий, а не образов действий, посредством "berdinberdin", удвоенного как такой-такой и означающего точная копия. 25 "harrigarririk" — удивительной, вместо оригинального интересной, иначе было бы "interesgarri", что является заимствованием и лениво. Выбранное же слово ненарочно развлекательно работает и фонетически. 26 "bizia izanez gero" — будучи живым, в значении при условии что будет живым, оттенок обдуманности, как от выражения только бы, лишь бы только, сохраняет аналитичность слова только, означающего также и исключение альтернатив, в отличие от слова лишь. 27 "zein ergela zaren" — какой ты глупый, благодаря "zein" вначале звучит несколько литературно, что соответствует ощущению от оригинала, нуждающегося в смягчении подобной реплики от ребёнка отцу. 28 "niri ba" — если бы мне, через условную и в то же время противопоставительную частицу "ba". 29 "zirrin-zirran" — звукоподражательное для беспокойного движения вместо оригинального мелькать. 30 "errieta egiten dio" — делает выговор или нагоняй, наиболее подходящий перевод для оригинального достаётся. [фонетика] "bat-batean", "gogoratzen", "xuxurlatzen" и "bat balitz" с анафорическими парными созвучиями создают эффект навязчивой мысли у девочки и осторожности её готовящихся просьб.
Сочетание "iz"/"zi", "k"/"g" и "r" в почти полностью двоящихся "izkinetatik izkinetara zirrin-zirran" и в "ari zen zigarroa" создают ощущение резкости и суеты.
Реплика "Nik neu, Mirentxu <…>" состоит из коротких или просто членящихся на слоги слов, что соответствует ритму речи взволнованного, но решившегося отца.